Thơ Haiku đã đưa Nhật Bản đến với cái tên “thi quốc”

Người Nhật bản thường tự hào đất nước mình là “thi quốc’, bởi mặc dù là quốc gia có tiểu thuyết sớm nhất thế giới (truyện Genji thế kỷ XI), nhưng đất nước này lại nổi tiếng bởi kho tàng thơ đồ sộ nhiều về số lượng và tốt về chất lượng. Trong các thể thơ của Nhật Bản, nổi bật lên là Haiku, là sự kết tinh của tư duy nghệ thuật và vẻ đẹp văn hóa của Nhật Bản với thể ngắn, cô đọng, gắn liền với thiên nhiên, con người Nhật Bản.


1. Nội dung và hình thức nghệ thuật thơ haiku

Có thể nói Haiku là thể thơ ngắn nhất trên thế giới, bởi mỗi bài chỉ có trên dưới 17 âm tiết, viết thành 1 dòng. Còn trên phiên âm la tinh thì được tách ra làm 3 dòng 5-7-5. Tuy thể thơ ngắn, nhưng niêm luật của Haiku lại rất chặt chẽ, thường dùng các quý ngữ về khoảng không gian, thời gian để miêu tả cảm xúc của người viết. Có hai đề tài nổi bật thường xuyên được đề cập trong thơ Haiku là thiên nhiên và đời sống con người Nhật Bản. Thiên nhiên trong thể thơ này thường là những cảnh vật rất đỗi bình dị, nhỏ bé như chú ếch, con quạ, chú khỉ bé nhỏ hay chim đỗ quyên… Đây được cho là những phút “chớp lấy khoảnh khắc” của thực tại để rồi cuối bài là sự thăng hoa về cảm xúc và sáng tạo theo nguyên lý mùa và tương quan hình ảnh. Kết cấu bỏ lửng của thơ Haiku chính là cái hư không, vô định và mở ra nhiều cảm xúc mơ hồ cho người đọc


2. Các nhà thơ nổi tiếng:

Nhắc đến thơ Haiku, nhiều người yêu thơ sẽ không thể quên tên của những người đặt nền móng, khai sáng cho thể thơ này như Matsuo Basho (1644 – 1694), Yosa Buson (1716 – 1784), Kobayashi Issa (1763 – 1827), Masaoka Shiki (1867 – 1902)… Mỗi nhà thơ đóng một vị trí quan trọng nhất định trong quá trình hình thành và phát triển của thơ Haiku.
Từ một thể loại thơ mang tính hài hước, bông đùa, chính Basho đã làm mới mẻ Haiku bằng phong thái sang trọng, ngôn ngữ thơ mang tính triết lý, suy tư và chiêm nghiệm nhiều về kiếp sống cô đơn của con người. Người ta thường nhắc đến tên ông với bài thơ kinh điển: “Ao cũ /con ếch nhảy vào/ vang tiếng nước xao” do ông sáng tác. Kigo vừa có nghĩa là con ếch, vừa có nghĩa là mùa xuân. Âm thanh tiếng nước mà con ếch của Basho khuấy động còn mãi âm vang vọng trong hồn người bao thế hệ. Ngoài ra, còn phải kể đến tác phẩm: Mưa mù sương/phù dung một đoá/làm mùa lên hương“. Bài thơ đượm buồn nhưng gợi cho người đọc cảm nhận về một cuộc hành trình đi tìm cái đẹp trong thiên nhiên và xa hơn là ở thế giới tâm hồn con người.

Ở thời kỳ cận đại nổi lên nhà thơ Masaoka Shiki, cũng chính là người cách tân, mang luồng gió mới tới thơ ca Nhật Bản. Chính nhờ ông này, thơ Haiku đã được đổi mới cả về nội dung lẫn hình thức. Ông đã mạnh dạn phê phán sự hạn chế số âm từ của Haiku, cho rằng ngắn gọn đôi khi sẽ làm thơ ca bị thoái trào. Cũng nhờ quan điểm này, thơ ca Haiku đã được cái tiến từ thể 5-7-5 sang đến thể 5-9-5. Các hình ảnh xuất hiện trong thơ ông cũng xuất hiện hết sức mới mẻ. vừa tả thực lại vừa yêu cầu người đọc phải tưởng tượng, miêu tả thế giới cả khách quan lẫn chủ quan. Các bài Haiku nổi tiếng của ông có thể kể đến như: “Cây chất chồng/ ánh hừng đông/ len vào ô cửa nhỏ” và: “Dưới chân núi nhỏ Fuji / tiếng gà gáy/ và cánh hoa đào” 
 
Trên thi đàn, ngoài hai tên tuổi nổi tiếng trên, còn cơ Buson là thi sĩ của mùa xuân. Thơ của ông rất tinh tế, tràn đầy cảm xúc và tạo ấn tượng thị giác đặc biejt cho người đọc: “Trong giông bão/áo rơm người chèo chống/ hóa áo hoa đào”.


Thơ Haiku thời kỳ đương đại
Hiện nay, ở Nhật Bản vẫn còn nhiều thi sĩ đam mê với Haiku và vẫn tiếp tục đưa những vần thơ hay tới công chúng. Tuy nhiên, thơ hiện đại đã thoáng hơn nhiều, không bị gò bó bởi những quy luật chặt chẽ như thơ Haiku thời xa xưa: không cần đặt tựa, không cần dùng quý ngữ, không gò bó số từ trong một câu. Dù cách tân đến đâu, haiku vẫn giữ hình thức ba dòng, ngôn từ giàu sức gợi, có khoảng trống chân không cho người đọc suy ngẫm … Bài thơ “Ở một kiếp nào/ tôi là con cá voi/ cô đơn” của Masaki Yuko và “Từ tương lai/ cơn gió tới/ rẽ đôi ngọn thác” của Natsuishi Banya được đánh giá là hai tác phẩm xuất sắc thời kỳ đương đại.

Hải Vân (Việt-SSE)

 

 

Xem thêm bài viết liên quan
Xem thêm các chủ đề: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Bài viết cùng danh mục