Ukiyo-e – hình bóng của một thế giới phù du

Hay tiền thân của manga hiện đại…
Ukiyo-e (浮世絵), tranh phù thế, là một thể loại tranh khắc gỗ rất phổ biến trong khoảng từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 20. Không như những dòng tranh cổ điển khác, ukiyo-e được sản xuất hàng loạt nên có thể dễ dàng mua được với giá rẻ. Nếu như sumi-e còn giới hạn tầm ảnh hưởng trong tầng lớp trên thì ukiyo-e có thể coi là hình thức nghệ thuật của giới bình dân.

Nghệ thuật khắc gỗ ukiyo-e bắt nguồn từ Edo dưới sự thống trị của Mạc phủ Tokugawa, một thời kỳ mà nước Nhật có thể nói là tách biệt hoàn toàn với thế giới bên ngoài. Cái tên Ukiyo-e bắt nguồn từ Ukiyo, với chữ uki nghĩa là “ưu” trong Phật giáo đã chuyển thành chữ uki nghĩa là “phù”. Đó là một thế giới nơi mà con người chỉ quan tâm đến những thú vui hưởng lạc, thả trôi theo dòng đời. Ukiyo-e, đúng với cái tên của nó, là một hình thức nghệ thuật gắn liền với sự  hưởng thụ, lấy đề tài là nhà hát, quán ăn, phòng trà, với nhân vật chính là các diễn viên và kỹ nữ. Nhiều tác phẩm của các hoạ sĩ như Utamaro và Sharaku trên thực tế là những tấm hình quảng cáo cho các màn diễn mới ở nhà hát, hoặc chân dung các nghệ sĩ nổi tiếng, các geisha được yêu thích…

Torii Kiyonobu

Trong suốt nửa sau thế kỷ 17, hình thức hội hoạ này trở nên cực kỳ phổ biến ở trung tâm Edo, bắt đầu từ những tác phẩm đơn sắc sumizuri-e của Hishikawa Moronobu vào thập kỷ 70. Đầu tiên người ta dùng mực Ấn đô, sau đó dùng bút lông tô màu lên theo phương pháp thủ công. Mãi cho đến thế kỷ 18, Suzuki Harunobu mới phát triển phương pháp để tạo ra nishiki-e, tranh khắc gỗ màu.

Một bản in ukiyo-e để hoàn thành phải trải qua khá nhiều công đoạn. Theo phương pháp truyền thống thì cần ít nhất ba người để hoàn thành một tác phẩm. Đầu tiên, người hoạ sĩ phải vẽ một bản gốc bằng mực đen (sumisen). Người ta dựa vào đó tạo ra bản hanshita. Bản này sau đó sẽ được thợ khắc horishi dán sấp vào một phiến gỗ và cắt bỏ những phần trắng, để lại bức hoạ ngược trên phiến gỗ gọi là sumiita. Nó dùng để in những đường viền đen. Bản đầu tiên gọi là kyogo-zuri sẽ được đưa cho hoạ sĩ để kiểm tra lại lần cuối và hoàn thiện bản khắc. Nếu là tranh đen trắng thì đến đây có thể coi là hoàn thành. Còn nếu là tranh màu thì công việc mới chỉ bắt đầu. Những tấm iroita được tạo ra dựa trên bản khắc gỗ này, mỗi tấm sử dụng cho một mảng màu của tranh. Surishi tô màu lên những miếng gỗ dưới sự giám sát chỉ đạo của hoạ sĩ trước khi chúng được đưa vào sử dụng. Nguyên tắc in màu là đi từ màu sáng đến các màu tối hơn và từ những hoạ tiết nhỏ đến các hoạ tiết lớn.

Cuộc sống đầy lạc thú và những khu nhà hát ở Edo cung cấp cho các hoạ sĩ Ukiyo-e một mảnh đất màu mỡ với các đề tài là geisha và nghệ sĩ kabuki. Bijin-ga ra đời, ghi lại hình ảnh những người phụ nữ được coi là biểu trưng  của cái đẹp. Người ta thấy trong đó những nghệ sĩ, kỹ nữ, và cả những nhân vật hư cấu trong các tác phẩm văn học.

Tōshūsai Sharaku; các nghệ sĩ kabuki Bandō Zenji (bên trái, trong vai Onisadobō) và Sawamura Yodogorō II (bên phải, trong vai Kawatsura Hōgen), diễn trong vở Yoshitsune Senbon-Zakura

Dọc các đường phố Edo, chúng ta bắt gặp hình ảnh các nghệ sĩ kabuki nổi tiếng trong Yakusha-e. Đối lập với phong cách khá nhẹ nhàng ở Kyoto và Osaka, các nghệ sĩ kabuki ở Edo được biết đến với dòng kịch aragoto đầy kịch tính. Những hình minh hoạ quảng cáo do đó thường tập trung vào các cảnh cao trào trong các vở kịch.

Những thú vui mùa xuân, tranh Miyagawa Isshu
Xuất hiện vào khoảng thế kỷ 18, shunga là một dòng tranh gây khá nhiều tranh cãi. Ẩn chứa đôi nét đàng điếm dung tục nhưng cũng không kém phần sắc sảo trong cách tạo hình, shunga đem đến một cái nhìn mới cho hội hoạ truyền thống với đề tài là chuyện phòng the hay các kỹ nữ ở “phố đèn đỏ”.

ngày gió, tranh Hokusai

Hokusai (1837)

Không chỉ dừng lại ở nhà hát và những thú vui hưởng lạc, ukiyo-e vẫn ít nhiều mang dáng dấp của tình yêu thiên nhiên trong hội hoạ truyền thống, với các tên tuổi tiêu biểu là Hokusai và Hiroshige. Vẻ đẹp thiên nhiên được ghi lại qua hình ảnh núi Fuji, biển, cây cối, chim muông… Tranh phong cảnh thời kỳ này có một mối liên kết khá gần gũi với văn học và thi ca cổ điển Nhật Bản. Điều này được thấy rõ nhất qua surimono, những bản in riêng số lượng nhỏ được làm để tưởng niệm những sự kiện đặc biệt và đem tặng như vật lưu niệm. Chúng gắn liền những bài thơ với những hình ảnh đặc biệt mang nhiều tầng nghĩa, hướng tới đối tượng có học thức.

Sang đến thời Meiji, tranh khắc gỗ theo phong cách truyền thống không còn phổ biến như trước nữa. Nhưng đó không phải là cái kết cuối cùng cho loại hình hội hoạ đặc biệt này, mà trên thực tế ukiyo-e vẫn tiếp tục in đậm dấu ấn của nó lên nền văn hoá Nhật. Manga, truyện tranh Nhật Bản, hay ukiyo-e của thế giới hiện đại chính là một minh chứng cho điều đó.
Xem thêm bài viết liên quan

Bài viết cùng danh mục