Búp bê Nhật Bản được sử dụng như thế nào?(II)

Một số những sản phẩm ấy vẫn được truyền lại cho các thế hệ cháu con trong gia đình và trở thành một phần trong bộ sưu tập của các hậu duệ


Lễ hội: quần chúng

Rất nhiều địa phương kỉ niệm các lễ hội lịch sử hay tôn giáo bằng việc đẩy xe diễu hành đi dọc thị trấn và trên những chiếc xe đó thường bày búp bê, hình ảnh mang tính lịch sử, huyền thoại, những biểu tượng tôn giáo và đặc biệt là búp bê máy, karakuri-ningyo. Hoạt động này có từ thờiEdo với rất nhiều búp bê và người máy đã cũ kĩ.

 

Ngày nay, một số địa phương có hoạt động chung như trưng bày búp bê hina trong Ngày của các cô bé, hoặc thu thập nhiều bộ búp bê theo các thứ tự, chủng lại vào một chỗ hoặc trưng bày sống.

Sự sáng tạo kiku-ningyo hay búp bê làm từ cây hoa cúc là bắt nguồn từ vẻ đẹp tự nhiên và mùa thu của nước Nhật.

Quà tặng: cá nhân

Bởi vì việc tặng quà là vô cùng quan trọng trong văn hóa Nhật Bản, gần như tất cả các loại búp bê đều mang dáng dấp của những món quà: những người bà hay mẹ đỡ đầu có thể làm những con búp bê bảo vệ cho đứa trẻ trong nhà trong thời kì xa xưa, hay trong xã hội hiện đại, người ta lại mua cho đứa cháu mới sinh của mình những con búp bê hina lộng lẫy, sang trọng; cặp đôi Jo và Uba, là những món quà phù hợp với đám cưới hay những lễ kỉ niệm nhưng búp bê hina thì rất thích hợp dùng làm quà đám cưới.

 

Một dạng búp bê có nguồn gốc từ văn hóa tặng quà là gosho hay búp bê hoàng cung, là món quà từ các hoàng đế, được làm cố đô Kyoto. Ở dạng cơ bản, đó là những chú búp bê cực kì mũm mĩm và có làn da trắng. Tới thời kì của các tướng quân, những con búp bê này được dùng làm quà tặng cho những người thuộc dòng dõi quý tộc, có thể bởi vì nó thể hiện sự giàu có và uy quyền của tầng lớp nam giới. Sự phổ biến của những con búp bê cỡ lớn, màu trắng có thể dẫn tới sự hoàn thiện của kĩ thuật sơn mài gofun, được dùng trong việc chế tạo tất cả các loại búp bê tượng trưng cho giới quý tộc.

 

Búp bê gosho rất đa dạng vì ta có thể thay đổi trang phục cho chúng. Những người chế tạo búp bê thời kì Edo ở Tokyo phát triển búp bê lưu động ichimatsu, một món quà cho những đứa trẻ hay hôn phu, hôn thê.

Quà tặng: để tưởng niệm

Đây là một loại rất đặc biệt, có ý nghĩa điển hình trong kinh doanh hiện đại. Đôi khi búp bê được đặt hàng từ phía các công ty để dùng làm quà tặng cho nhân viên của họ, hoặc dùng để thuyết trình trong những dịp đặc biệt. Ví dụ, công ty Yamaha gửi búp bê làm quà tặng hàng năm cho nhà phân phối của họ tại Mỹ, những con búp bê được chế tạo vì lí do đặc biệt này và được sử dụng không chỉ để thể hiện mối quan hệ mà còn như một cách quảng cáo và trưng bày đặc biệt trong showroom của công ty.

Trong cuộc giao lưu Friendship Doll giữa Mỹ và Nhật hồi năm 1927-1929, món quà của những người Mỹ mắt xanh dành tặng cho trẻ em Nhật Bản đã được hồi đáp bằng 58 búp bê Ichimatsu cỡ lớn, Torei Ningyo hay Búp bê Đại sứ, được chế tạo đặc biệt dành cho mục đích này, và cuối cùng được trưng bay trước công chúng tại bảo tàng ở Mỹ để kỉ niệm tình bạn quốc tế và niềm hi vọng vào hòa bình dành cho trẻ em.

Quà lưu niệm

Bao gồm những món quà lưu niệm mang tính tín ngưỡng đã được nói ở trên, nhưng có cả vô số những búp bê truyền thống Nhật bản, mỗi búp bê trong số đó được sản xuất và gắn liền với một địa danh. Ở địa phương của mỗi loại búp bê, những búp bê này có những ý nghĩa tín ngưỡng và lễ hội riêng, nhưng khi chúng được bán cho du khách để đem về nhà thì chúng lại mang một ý nghĩa khác với người sở hữu. Búp bê Kokeshi là ví dụ điển hình nhất – những người thợ mộc sống gần suối nước nóng đã nghĩ ra cách gia tăng thu nhập bằng việc gia công những mảnh gỗ nhỏ trên máy tiện và bán thành phẩm cho những người đi du lịch.

Một loại đặc biệt nữa là những búp bê dành cho hoạt động sân khấu, chúng có nhiều điểm tương đồng với karakuri và những con rối. Búp bê Nara và những búp bê tương tự thể hiện nhân vật trong nghệ thuật Noh. Búp bê Takeda ở thời Edo cũng kết hợp những yếu tố xây dựng phức tạp và điệu bộ mang tính kịch, những hoạt cảnh nhỏ gợi nhớ những cảnh tượng trong Noh hay Kabuki. Cùng với những búp bê tượng trưng cho vũ công trong các lễ hội – việc “sử dụng” những búp bê này dường như là việc tái hiện lại những hoạt động văn hóa đặc trưng.

Những búp bê của thế kỉ 20 được thiết kế sao cho phù hợp với những du khách Mỹ. Búp bê dành cho hoạt động sân khấu cũng được cải tiến để mang tính lưu niệm nhiều hơn, tương tự geisha hay maiko hay những nghệ sĩ Kabuki vẫn thường thấy ở thủ đô. Vì những người nước ngoài rất thích sưu tập những bộ búp bê, những búp bê này có thể mang nhiều hình thức khác nhau (ví dụ búp bê Hakata có thể thể hiện nhiều dạng nghề nghiệp hay những giai đoạn của cuộc đời)

Vật gia truyền

Phải mất hàng giờ lao động mới có thể chế tạo ra những búp bê dành cho lễ hội (hina, musha-ningyo, và cả hagoita). Trông chúng thực sự đẹp đẽ nhưng bởi vì bản chất của chúng là được nhồi bông bên trong, vậy nên chúng không được lâu bền. Giống như những loại hình nghệ thuật khác của Nhật Bản, người nghệ sĩ dường như luôn nhận thức được tuổi thọ ngắn ngủi của những chất liệu sử dụng và không sáng tạo ra những sản phẩm “sống mãi với thời gian”. Tuy nhiên, một số những sản phẩm ấy vẫn được truyền lại cho các thế hệ cháu con trong gia đình và trở thành một phần trong bộ sưu tập của các hậu duệ.

Trang trí

Góc tokonoma trong căn nhà của người Nhật được thiết kế với không gian trưng bày có thể xoay chuyển được. Đôi khi búp bê được đặt ở đó. Những búp bê tuyệt tác như hakataoyama trông sẽ rất hài hòa với góc trang trí được cuộn giấy và những bông hoa nở đúng mùa trong ngôi nhà của người Nhật.

Thủ công, sở thích

Chế tạo búp bê là một nghề thủ công phổ biến, một số công việc còn hấp dẫn đam mê của phụ nữ, trong cuốn Câu chuyện của Genji, Murasaki làm búp bê cho cháu gái của bà.

Kĩ năng của người Nhật trên giấy cuộn nếp dẫn tới sự ra đời ấn tượng của những búp bê giấy, từ những cuộn giấy giản đơn tới những búp bê làm từ giấy washi phức tạp. Kĩ thuật chế tạo búp bê Kimekomi rất dễ học, mặc dù quá trình làm ra búp bê rất mất thời gian và đòi hỏi tay nghề tinh xảo, oshi-e hay chế tạo búp bê làm từ vải nhồi bong cũng đầy thách thức. Búp bê sakura, với gương mặt đeo mạng và cánh tay có dây, cho phép những người làm búp bê thỏa sức thể hiện những ý tưởng về màu sắc và thiết kế của mình.

Vui chơi

Thú chơi búp bê là một đặc điểm nổi bật của những cô gái Nhật trong suốt hơn 1000 năm qua. Murasaki, trong cuốn Câu chuyện của Genji, mới chỉ 10 tuổi khi y tá của cô nói với cô rằng đã đến lúc cất búp bê đi để trở thành một người phụ nữ, một người vợ (may mắn thay là Genji cho cô thêm vài năm nữa để trưởng thành thực sự trước khi cưới cô về làm vợ). Không chỉ búp bê mà cả căn nhà của búp bê cũng được đề cập. Đối với Murasaki, khi nói “búp bê này là hoàng tử và đây là căn nhà của anh ấy” thì nó cũng mang dáng dấp sự chuẩn bị tinh thần cho cuộc hôn nhân của cô ấy. Trong khi hầu hết những búp bê Nhật bản đều được gắn liền với người chế tạo, những nhân vật lịch sử hay huyền thoại, dường như có vẻ như là thú chơi búp bê vẫn còn tiếp diễn một cách lặng lẽ giữa những cậu bé và cô bé.

Những búp bê mang tính bảo vệ, hook hay amagatsu, bị bỏ đi khi đứa trẻ bước tới một độ tuổi nhất đinh. Tuy nhiên, chúng buộc phải thỏa mãn một vài yêu cầu trước khi khoác lên mình bộ áo của người lớn.

Có một vài lưu ý là nửa cuối thế kỉ 18, một loại búp bê lớn ra đời. Chúng có kích cỡ bằng một đứa trẻ. Đó là búp bê ichimasu. Đó là đồ chơi dành riêng cho phụ nữ và trẻ em thuộc tầng lớp giàu có nhất trong xã hội, bao gồm cả geisha. Có rất nhiều hình ảnh cảm động về những cô gái trẻ bị bán vào nhà chứa, là nguồn cảm hứng để cho ra đời loại búp bê này. Ở thế kỉ 19 và 20, những con búp bê này được chế tạo với kích cỡ khoảng từ 5-32 inch, cả nam và nữ, già và trẻ, thiếu nhi hay người lớn, và chúng trở thành những món hàng xuất khẩu phổ biến. Đối với người Mỹ, trẻ em Nhật mang trên lưng những con búp bê cũng là một cách thực hành của việc địu em trai hay em gái của chính mình.

Xem thêm bài viết liên quan

Bài viết cùng danh mục