Văn hóa “tự xử”(Jiketsu) của người Nhật bản

 Hình ảnh những người lính Nhật quì trước sân mổ bụng tự sát(tuẫn tiết) khi Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng quân đội đồng minh vô điều kiện vào năm 1945 vẫn còn trong ký ức của những người đã sống vào thời kỳ đó. “Harakiri” (seppuku) là phương cách tự xử của Samurai thời phong kiến, để tỏ lòng thành hoặc nhận trách nhiệm trước chủ soái (lãnh đạo), có khi tuẫn tiết theo người chủ soái thất trận.


Kamikaze trong thế chiến thứ hai
Hình ảnh những người lính Nhật quì trước sân mổ bụng tự sát(tuẫn tiết) khi Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng quân đội đồng minh vô điều kiện vào năm 1945 vẫn còn trong ký ức của những người đã sống vào thời kỳ đó. “Harakiri” (seppuku) là phương cách tự xử của Samurai thời phong kiến, để tỏ lòng thành hoặc nhận trách nhiệm trước chủ soái (lãnh đạo), có khi tuẫn tiết theo người chủ soái thất trận. Nhà văn nổi tiếng Mishima Yukio đã mổ bụng tự sát ngay ở phòng làm việc viên tướng tư lệnh Tổng cục phòng vệ Nhật bản vào năm 1970 với lời hịch “ưu quốc” (lo lắng cho đất nước), cho rằng lực lượng bảo thủ, cánh hữu ở Nhật bản thời bấy giờ quá hèn nhát, không bảo vệ nổi uy tín của Thiên hoàng trước làn sóng dân chủ tiến bộ đòi kết thúc chế độ “quân chủ lập hiến” mà Thiên hoàng (Vua) là người đứng đầu.
Hình ảnh quá khích nầy không khác gì những phi công cảm tử của Nhật bản khi dùng máy bay lao vào tấn công Trân Châu Cảng (7/12/1941) một cách liều lĩnh. Kamikaze (Thần Phong) là cách mà không quân Nhật khiêu chiến với quân đội đồng minh. Ngày nay, tinh thần nầy của người đàn ông Nhật bản vẫn còn ẩn hiện trong tiềm thức, nhiều người đã chấp nhận lấy cái chết để bày tỏ thái độ “trách nhiệm” hay “lòng thành” trước một sự việc nào đó có liên quan đến họ. Gần đây nhất là bộ trưởng quốc phòng Kyuma Fumio phát biểu “hớ” trong một buổi họp rằng hành động ném bom Nagasaki vào năm 1945 của Hoa kỳ là một việc làm “chẳng đặng đừng” để kết thúc chiến tranh, buộc phải đệ đơn xin từ chức và Bộ trưởng Nông lâm thủy sản Matsuoka Toshikatsu đã tự sát vì bê bối tài chính trước phiên xét hỏi của quốc hội để “nhận trách nhiệm” trong việc gây tác động xấu đến uy tín đang trên đà xuống dốc của liên minh đảng cầm quyền mà thủ tướng Abe là người đại diện.


Văn hóa “tự xử” ngày nay
Văn hóa “tự xử” của người Nhật bản ngày nay tuy không còn quá khích như trước nhưng vẫn tác động tâm lý rất lớn nhằm duy trì sựổn định và phát triển (của đất nước, đảng phái hay công ty…) tuy nhiên có những người cố tình, ngoan cố chạy tội, chối quanh co và rút cục thì cũng phải tìm cách tháo lui, nhường chỗ cho kẻ khác (trong nhóm) lên thay mà thôi. Chỉ với cách làm nầy mới có thể duy trì được vị trí hay quyền lợi của phe nhóm một cách lâu dài.
Trường hợp điển hình nổi bật nhất là Cựu thủ tướng Tanaka Kakuei, một nhân vật gây sóng gió nhiều nhất trên chính trường Nhật bản trong thời gian ông ta cầm quyền trong chính phủ và đảng Dân chủ tự do, là nhân vật nổi tiếng, trùm ngành xây dựng ở Nhật bản, người đưa ra chủ trương “cải tạo quần đảo Nhật bản” với hàng trăm công trình xây dựng đồ sộ nhằm củng cố quan hệ với những nhà thầu vốn từng làm ăn với nhóm của ông ta. Cuối cùng Tanaka Kakuei cũng phải chấp nhận từ chức trong khi đang nắm một lực lượng hùng hậu trong đảng, trở thành “nhóm quyền lực đen” ở hậu trường sân khấu chính trị Nhật bản trong những năm 1969-1985 với ô danh là người làm chính trị bằng cách xây dựng “quyền lực bằng đồng tiền (Kinken seiji) và kéo đến tận ngày ông ta qua đời (tháng 12/1993) thì ảnh hưởng của Tanaka dần dà tan rã, chia năm xẻ bảy thành những phe phái khác (*).
Đối với ngừời Nhật bản, lối “tự xử” nầy được xem là một cách cứu vãn đạo đức của người biết “tự trọng” không chịu khuất phục hay hèn nhát trước nghịch cảnh. Nhận lãnh trách nhiệm “đạo lý” bằng cách từ chức, thoái lui hay tự miễn nhiệm trước khi tòa án hay cấp trên “xử tội” vẫn là cách làm phổ biến . Vì vậy, không lấy gì làm lạ khi thủ tướng hay lãnh đạo một đảng phái chính trịở Nhật bản buộc bước xuống vũ đài chính trị sau khi gặp thất bại trong cuộc bầu cử để “nhận lãnh trách nhiệm”, giao lại quyền bính cho nhóm khác trong đảng.
Việc bộ trưởng (chánh văn phòng nội các) từ chức chịu tội thay cho thủ tướng Abe Shinzo để nhận trách nhiệm trong thất bại thảm hại vào kỳ bầu cả thượng viện ngày 29/7/2007 là một thí dụ gần đây nhất.
Việc xử phạt bằng cách buộc kẻ phạm tội phải mổ bụng tự sát (Seppuku) như phong kiến Trung quốc là chém đầu hay treo cổ (treo cổ là biện pháp xử phạt giữ gìn danh dự, cho toàn thây xem như ân huệ của Hoàng đế đối với hoàng thân, quốc thích, quan lại phạm tội chết) đã chấm dứt vào năm 1873, ngay sau Minh Trị Duy Tân, vì vậy từ đó đến nay chỉ còn hiện tượng tự sát theo chủ ý riêng mà thôi, hành động nầy được lý giải như một sự đền tội hay chuộc lỗi sai lầm.Vì vậy văn hóa “tự xử” của người Nhật bản mang ý nghĩa bảo vệ danh dự của cộng đồng (đảng phải, bè nhóm…) một cách quyết liệt , sẵn sàng hi sinh dù không “tự sát” kiểu xưa kia nhưng họ biết phải “tự rút lui”, hay “lùi” về tuyến sau khi không còn đủ sức để lèo lái hay (nhận được sựủng hộ) lãnh đạo như Tổng thư ký đảng LDP Nakagawa Hidenao lẫn chủ tịch Hội nghị sĩ thượng viện của đảng Dân chủ tự do(LDP) Aoki Mikio tuyến bố sẵn sàng từ chức sau thất bại đắng cay trong cuộc bầu cử tháng 7 năm 2007, lần đầu tiên sau 55 năm cầm quyền đảng cầm quyền LDP trở thành thiểu sốở thượng viện.
Ảnh hưởng của Thần đạo (Shinto)
Triết lý xử thế theo đạo lý phương đông đồng thời phù hợp với tinh thần của Shinto (thần đạo) là trung thành tuyệt đối với lãnh chúa (hay Thiên hoàng) của người Nhật đã biến thể sang hình thái “mổ bụng”* để được chết một cách “thanh thản” giữ lấy danh dự trong thời phong kiến nay trở thành những vụ thảm sát hay tự vẫn vì hoàn cảnh cá nhân, bất mãn hay thất bại trong công việc ngày càng nhiều. Chọn cái chết là cách “giải thoát” (theo đạo Phật) hay là “con đường về trời” theo tư tưởng của thần đạo(Shinto) Nhật bản.
Không những trong giới doanh nhân, chính trị gia, hầu hết người Nhật sẵn sàng nhận lãnh trách nhiệm của mình bằng cách tuyên bố từ chức ngay lập tức để tránh búa rìu của dư luận. Họ “đập đầu” xin lỗi hay tạ tội trước công luận, trong những buổi họp báo giải trình về nội dung thất bại, hay thất thoát để xoa dịu sự căm phẩn rồi sau đó xin có thời gian chỉnh đốn, sửa sai và cam kết sẽ từ chức khi kết thúc công việc, làm tròn trách nhiệm cuối cùng” trước khi rời nhiệm sở.
Ở chính trường thì điều đó càng thể hiện đậm nét khi tương quan lực lượng phe phái ngang ngữa, đối trọng; chỉ cần phạm lỗi dù nhỏ cũng bị các nghị sĩ đối lập truy xét cho đến khi chịu bước xuống vũ đài mới thôi, hay ngược lại dùng đa số phiếu để đè bẹp đối phương tiếp tục giữ vững quyền bính. Điều đó đã trở thành một tập quán thường thấy ở nước khác nhưng việc ở lại “tham quyền cố vị”nầy riêng ở Nhật bản thì không thể kéo dài mà chỉ là sự vớt vát để dàn xếp phân bổ quyền bính giữa các phe phái trong đảng cầm quyền, điều nầy có thể thấy qua việc thủ tướng Abe tuyên bố tiếp tục ở lại với “trách nhiệm” cuối cùng trong sự nghiệp chính trị . Cho nên cuối cùng thì ông Abe Shinzo buộc phải tuyên bố từ chức sau một tháng gắng gượng.
Bộ trưởng Nông nghiệp Nhật bản trong nội các mới thành lập ngày 27/8/2007 của Thủ tướng Abe, ông Takehiko Endo đã xin từ chức vì đã nhận một khoản tiền ủng hộ trái phép 50,000 yen (tương đương 450 USD) từ một hợp tác xã nông nghiệp hưởng trợ cấp của nhà nước .
Liền sau đó, vào ngày 12/9/2007 thủ tướng Abe đột ngột tuyên bố từ nhiệm vì “cảm thấy không đủ sức để thuyết phục đảng đối lập (Dân Chủ) trao đổi về khả năng tiếp tục hỗ trợ quân đội Mỹ, tiếp tế xăng dầu trên Ấn độ dương ,chia sẻ sự gánh vác trách nhiệm trong cuộc chiến tranh vùng Vịnh ở Iraq. Thực tế là ông Abe đã quá mỏi mệt, tình trạng sức khỏe không đảm bảo phải nhập viện. Rõ ràng Ông Abe Shinzo đã không mấy may mắn trong một năm cầm quyền, các vị bộ trưởng của nội các Abe luôn phải đối mặt với những vụ bê bối về tài chính, thay nhau từ chức liên tục và sự thất bại của đảng LDP trong cuộc bầu cử thượng viện vào tháng 7 đã kết thúc vai trò của ông mặc dù đã ra sức cố giữ !
Ông Fukuda Yasuo, cựu chánh văn phòng chính phủ lên thay, là con trai của nguyên thủ tướng Fukuda Takeo, người đã đưa ra “học thuyết Fukuda” nổi tiếng vào năm 1977, chủ trương đa phương hóa quan hệ đối ngoại của nước Nhật trong đó chú tâm đến việc cải thiện quan hệ giữa Nhật-ASEAN và cam kết Nhật bản không bao giờ trở thành cường quốc về quân sựở khu vực. Giới bình luận chính trị tại ở Tokyo cho rằng thủ tướng Fukuda Yasuo sẽ có chính sách mềm dẻo hơn người tiền nhiệm để lèo lái con thuyền của đảng Tự do dân chủ (LDP) trước thế yếu tại thượng viện hiện nay. Nhưng trong lúc mọi việc đang bắt đầu, bộ máy chưa kịp trơn tru qua hàng loạt biến cố thì ngày 28/9/2007, tức một ngày sau khi được bổ nhiệm, bộ trưởng bộ giáo dục Tokai Kisaburo bị phát hiện là đã nhận số tiền 4,42 triệu yen (tương đương 40,000 đô la) “hiến kim chính trị”(tiền ủng hộ vận động bầu cử) qua văn phòng bầu cử của ông vào năm 2003 và 2005 từ ba công ty xây dựng đang thực hiện công trình làm đường của nhà nước. Để tránh mũi dùi công kích của dư luận, vị bộ trưởng nầy vội vàng họp báo cam kết sẽ hoàn trả số tiền nói trên sau khi “gom đủ”(!).

Những điều nầy cho thấy dù nhân vật này hay nhân vât khác bị phát hiện, rồi từ chức trước sức ép của công luận và phe phái đối thủ trong đảng nhưng nhìn về đại cuộc thì chính quyền của đảng Tự do dân chủ không hề suy suyển, vẫn tiếp tục nắm quyền binh trong nửa thế kỷ qua, cách tự xử của họ nhằm mục đích tối thượng là tạo niềm tin của nhân dân đối với đảng cầm quyền, việc thay người càng làm cho bộ máy cầm quyền tăng cường khả năng thanh lọc (làm sạch) hàng ngũ và thể hiện sự trung thành như những Samurai ngày xưa đối với lãnh chúa.
I. Hiện tượng:
– Người già Nhật Bản ngày xưa vào núi ở tuổi 70, chết trong núi để khỏi ảnh hưởng đến con cái (xin xem tác phẩm Truyện kể núi Narayama).
– Nam nữ yêu nhau không lấy được nhau, rủ nhau đến vùng xa xôi nào đó, trao thân rồi cùng tự sát (xin xem truyện Tự sát ngày đính hôn).
– Các nhà văn Nhật Bản có truyền thống tự sát vì tuổi già sộc đến, cái đẹp họ suốt đời tìm kiếm đã rời xa. Cảm thức thẩm mĩ không cho phép họ níu kéo sự sống. Và họ muốn ra đi vào lúc trong lòng vẫn vẹn nguyên cái đẹp, và trong con mắt của mọi người họ đang được sự ngưỡng mộ nhất.
– Võ sĩ vào trận chỉ một là chiến thắng hai là mổ bụng tự sát (harakiri, sappuku).
– Trong bối cảnh xưa, người Nhật không kiểm soát được việc phá thai. Nếu người mẹ sinh đứa con mà cảm thấy không nuôi nổi thì thường giết. Họ cho rằng thà để đứa con chết đi còn nhân đạo hơn để nó sống trong cực nhục…
II. Nguyên nhân:
– Về địa lý – văn hóa:
Đất nước của thiên tai với động đất, núi lửa, sóng thần, bão tố. Cái chết xảy ra bất cứ lúc nào. Con người thường xuyên đối mặt với cái chết.
Hoa anh đào là quốc hoa của Nhật , 1 loài hoa thoắt nở thoắt tàn. Thiên nhiên thì tươi đẹp nhưng cũng giống như hoa anh đào khá mong manh khiến lòng người trở nên rất tinh tế và nhạy cảm.
– Về sử – văn hóa:
Nội chiến , tranh đoạt quyền lực liên miên giữa các dòng họ.
– Tôn giáo bản địa:
Thần đạo, Phật giáo, Thiền tôn thờ cái hư không, tính chất vô thường của cuộc sống ( Xin xem thêm câu mở đầu Truyện kể Heike: "Chuông đền Gion rung lên ngân trong trái tim mọi người luôn nhắc ta rằng tất cả đều phù du. Những bông hoa héo tàn của những cây bồ đề bên chiếc giường nơi Đức Phật nhập Niết Bàn đã làm chứng cho một chân lý: đời có thịnh ắt có suy…".
III. Ý nghĩa :
– Con người thấu hiểu sinh-tử là lẽ thường của mọi sự sống, là con người giác ngộ. Đồng thời cũng thấu hiểu quy luật của sự phát triển.
– Chính điều này làm chúng ta cảm thấy thật buồn cười cho những kẻ cứ mong tìm thuốc trường sinh, hay nghiên cứu về gen chống lão hóa. Bởi vì, mỗi thế hệ có nhận thức khác nhau, và tự nhiên chỉ giao cho mỗi thế hệ làm được một chút gì đó rồi nhường lại cho thế hệ kế cận.
– Đến lúc nào đó tư duy của thế hệ trước sẽ cứng lại trước những đổi thay của xã hội, hoàn cảnh, không thể tiếp thu mọi tư tưởng mới. Từ đó dẫn đến tính bảo thủ tăng lên. Nếu thế hệ đó không chết đi, không ngã xuống thì sự bảo thủ sẽ gây trì trệ xã hội và làm chậm bước phát triển của nhân loại.
– Biết chết sẽ biết sống. Khi thường xuyên đối mặt với cái chết, được giáo dục về cái chết và sự mất mát, người ta sẽ yêu sự sống hơn, yêu những gì đang có và có ý thức giữ gìn nó hơn.
– Không sợ chết nên không có gì đáng sợ với người Nhật. Họ đã sống hết mình bằng ý chí và sự nỗ lực tột cùng, tạo nên sự phát triển của Nhật rất nhanh để trở thành cường quốc
Xem thêm bài viết liên quan

Bài viết cùng danh mục