Vẻ đẹp Thiền trong Vườn cảnh Nhật Bản

vuoncanh.jpgNhật Bản có rất nhiều vườn cảnh nổi tiếng nhưng tất cả đều được
xây dựng trong sân của các Thiền viện, trà thất và nhà ở. Đó là những
nét khác lạ của vườn Nhật so với các vườn kiểu khác trên thế giới.
Nhưng giá trị quan trọng nhất của vườn cảnh Nhật không phải là vị trí
mà là thẩm mỹ Thiền nằm sâu trong nó. Những khu vườn này dù nhỏ, dù
lớn, dù mang nhiều phong cách khác nhau nhưng đều có một đặc điểm chủ
đạo là chịu ảnh hưởng của tư tưởng Thiền. Chính giá trị thẩm mỹ Thiền
ẩn dấu trong từng chi tiết đã khoác lên vườn cảnh một vẻ đẹp đơn sơ mà
cuốn hút khiến cả thế giới đang ra sức học hỏi vẻ đẹp đó.


1. Các loại vườn cảnh

Nhật Bản có lịch sử tạo vườn hơn 1300 năm. Theo ghi chép của Nihon
Shoki, ngay dưới triều Thiên hoàng Suiko (592 – 626) ngôi vườn đầu tiên
của Nhật đã được hình thành. Đó là vườn của Tể tướng Sagano Umako được
thiết kế có "một hồ nước nhỏ đào ở sân trong, ở giữa có hòn đảo nhỏ".

Nghệ thuật làm vườn phát triển thời Nara, những loài hoa dại như cây
anh đào, hoa mận, hoa đỗ quyên, cây đuôi diều hay các loại cây cỏ khác
đã được đem về trong vườn để thưởng ngoạn vẻ đẹp tự nhiên của chúng.
Trong tập thơ Manyoshu có rất nhiều bài thơ ca ngợi vẻ đẹp thiên nhiên
của các hoa viên có trồng nhiều những hoa này.

Cuốn sách nổi tiếng bàn về việc thiết kế vườn cảnh do Tachibanano
Toshitsumi viết vào nửa sau thế kỷ XI cho chúng ta thấy người Nhật đã
phát triển được một phong cách thiết kế vườn riêng biệt. Họ bố trí ao
hồ, những hòn đảo tí hon và các mô đất để tượng trưng cho biển, đảo và
núi. Các hòn đảo trong một cái ao phải được đặt lệch nhau với những
đường nét uốn éo trông giống như những mảng sương mù. Người Nhật tạo
ranh giới giữa đất và nước bằng những hòn cuội nhỏ, tượng trưng cho một
bãi biển bằng cát. Bờ biển phải luôn có vẻ hoàn chỉnh và ngay cả khi
mặt nước chỉ lên xuống chút xíu.

Ngoài ra tác giả cuốn Sakuteiki còn nhắc nhiều đến nguyên lý thẩm mỹ là
"nguyên lý sức căng thẩm mỹ". Nguyên lý này được tạo ra thông qua cách
bố trí các hòn đá sao cho "đúng vị trí chúng cần phải có", những hòn
quan trọng được đặt trước rồi hòn thứ hai, hòn thứ ba "đúng chỗ của
nó"… Về sau các nhà thiết kế vườn của Nhật Bản luôn luôn tuân theo
quy tắc này, đặc biệt là trong bố trí các hòn đá trên con đường nhỏ dẫn
đến trà thất.

Thời kỳ quý tộc Fujiwara đã thiết kế vườn kiểu hoa viên Shindenshiki
trong những dinh thất xây dựng theo kiểu kiến trúc Shindenzukuri (tẩm
điện).

Vào thời Kamakura, mối giao lưu quan hệ văn hoá Nhật Bản và Trung Quốc
được khôi phục. Các nhà làm vườn rất say mê ứng dụng những khuynh hướng
mới nhất của Trung Quốc, trong đó có tranh Suibokuga (tranh thuỷ mạc).
Dựa vào phong cách vẽ tranh, các nhà làm vườn đã cố lựa chọn các hòn
đá, khối đá có hình thù đặc biệt tượng trưng cho núi non mọc lên trên
một bãi cát trắng tượng trưng cho biển cả. Đó là kiểu vườn Karesansui
(sản thuỷ khô).

Thời Muromachi, vườn "cảnh khô" sử dụng đá và cát trắng tạo thành rất
được thịnh hành tuy vẫn sử dụng kỹ thuật Sakuteiki thời Fujiwara với
thực vật, nước và đá là chủ yếu.

Tuy nhiên hai Thiền sư có ảnh hưởng rất lớn đến giới võ sĩ lúc bấy giờ
đồng thời cũng nổi tiếng là những nhà thiết kế vườn tài ba là Muso và
Soami đã xây dựng được kiểu hoa viên mới gọi là hoa viên Kaiyushiki
(vườn dạo). Ngoài ra còn có kiểu Hirasansui (hoa viên bằng phẳng). Hai
kiểu vườn này ngày càng nhỏ dần, có tính biểu tượng nhiều hơn và mang
lại phong vị của tranh cảnh vật đen trắng đương thời.

Thời đại Edo cùng với sự phát triển trà đạo, hoa viên được phân chia
thành ba loại đó là vườn trà Chaniwa, vườn bằng Hiraniwa và vườn cảnh
tản bộ gọi là Kayusansui. Kiểu vườn Hiraniwa là kiểu vườn được thiết kế
cho kiểu nhà Shoin (thư viện) phải được thưởng ngoạn từ phía trong nhà.

Mặc dù trong lịch sử Nhật Bản có rất nhiều kiểu vườn như vậy nhưng
những kiểu vườn mang đậm tư tưởng Thiền nhất chỉ có loại vườn khô
Karesansui và vườn trà Chaniwa.

2. Tính thẩm mỹ Thiền trong vườn cảnh

Có thể nói vườn Nhật Bản mang đặc trưng riêng, đó là nơi "thiên nhiên
được nghệ thuật sắp xếp mang lại ý nghĩa tượng trưng". Cái vi mô trong
vườn gợi lên vũ trụ vĩ mô. Một hòn đá, một gốc cây cũng đã gợi cảm. Nó
không đáp ứng nhu cầu lý tính như kiểu vườn Pháp nó muốn gây cảm xúc
sâu lắng. "Nó bao gồm đủ cả đất, đá, cát, nước, cỏ cây và loài vật…
để người cảm thông với vũ trụ. Vườn Nhật theo mẫu vườn Trung Quốc nhưng
đi sâu hơn nữa vào tính tượng trưng, tính trầm tư (Thiền). Đó là một
loại hình điêu khắc trên mặt đất, tôn trọng mặt đất nguyên thuỷ". Chính
vì vậy, Thiền sư thường dùng vườn để làm nơi ngồi trầm tư, thiền định.

Vườn Karesansui, mà đại diện nhất là khu vườn nằm trong chùa Ryoanji,
người làm vườn dùng đá, sỏi, cát trắng để diễn tả về biển, núi và gợi
lên vẻ đẹp đơn giản của Thiền. Kiểu vườn Chaniwa tiêu biểu là vườn của
Thiền viện Daisen. Người thiết kế vườn chủ yếu sử dụng vật liệu đá với
đủ hình dáng sù sì, góc cạnh, kích cỡ… và các loại cây bụi để diễn tả
một dòng suối khô. Kiểu vườn này thoạt trông có vẻ rất phức tạp, thô
kệch, tầm thường nhưng đó chính là giá trị thẩm mỹ Thiền cao nhất của
khu vườn. Cả hai loại vườn này đều đòi hỏi người ngắm cảnh phải ngồi
trầm tư, mặc định tập trung tư tưởng, thông qua trực giác để hiểu ý
nghĩa sâu sắc hàm chứa bên trong những hình dáng đơn giản hay thô kệch
kia.

Những vườn có phong cách giống vườn chùa Ryoan thường nhấn mạnh vẻ đẹp
qua sự đơn giản nhưng thực chất không phải như vậy. Một lớp sỏi hoặc
cát trắng được trải rộng ra toàn bộ khu vườn để diễn tả biển. Những
đường lăn tăn, gợn sóng gợi lên hình ảnh những con sóng ngoài khơi.
Những đường cong nhỏ, mảnh, sít lại gần nhau diễn tả mặt biển êm, ít
sóng; những đường cong lớn, rộng lại gợi lên mặt biển dữ dội, đầy sóng
to gió lớn. Trên một mặt phẳng nhỏ bé như vậy, người làm vườn tạo rất
nhiều kiểu sóng khác nhau để tạo ra, gây cảm giác về biển cả rộng lớn.
Nhật Bản là một quốc đảo, được bao bọc tứ phía là biển vì vậy hình ảnh
biển đối với việc thiết kế vườn có ý nghĩa rất lớn.

Và chắc chắn do chịu ảnh hưởng bởi những suy nghĩ cảm giác về vị thế
của nước mình là một hòn đảo nổi giữa biển mà việc bài trí các hòn đá
để gợi lên hình ảnh các hòn đảo đá trở thành phổ biến. Những hòn đá có
hình dáng sù sì, gồ ghề được sắp xếp một cách hài hoà với các độ cao
thấp khác nhau nên vẻ đẹp tự nhiên của những hòn đá mọc lên một cách
độc lập giữa biển. Những hòn đá này được xếp thành những nhóm ba, năm,
bảy hoặc chín. Đó là những con số mà theo triết lý Phật giáo được cho
là những con số may mắn. Vườn chùa Ryoaji nổi tiếng vì cách sắp xếp đá
rất khéo léo tạo nên một bố cục không gian kỳ diệu của nó. Ngoài ra
trên mặt biển cát trắng xoá thường nổi lên những hòn đảo Kameshima (đảo
rùa) và Tsurushima (đảo hạc). Rùa và hạc là biểu tượng cho sự trường
thọ, lâu dài theo triết lý Phật giáo. Loại vườn này không có cây, hoa,
cỏ, nước hay bất kỳ yếu tố nào khác ngoài cát và đá nhưng nó vẫn gợi
lên được hình ảnh những ốc đảo nhỏ trên mặt biển mênh mông.

Vườn kiểu Chaniwa cũng là một loại Karesansui nhưng là khu vườn nhỏ mà
khách có thể tạm nghỉ ngơi khi đi tham quan. Nổi bật nhất trong vườn
trà là con đường Roji. Mặc dù là con đường nhỏ chạy xuyên qua khu vườn
dẫn khách từ cổng vào trà thất nhưng đóng vai trò rất quan trọng. Roji
bắt nguồn từ kinh Phật, ngụ ý chỉ chốn sạch sẽ, ngăn nắp. Vì vậy các
trà sư, Thiền sư phải tìm tòi, thiết kế sao cho con đường này trở thành
con đường thoát tục, mang không khí Thiền. Nó trở thành vật ngăn cách
trà thất với thế giới xô bồ, ồn ào bên ngoài.

Các chi tiết bên trong vườn được bố trí hài hoà trong một màu xanh bát
ngát được tạo ra bởi rêu ở bên dưới đất và cây xanh ở bên trên. Vào mùa
thu khi lá của một cây rụng sớm trở nên đỏ, héo rụng xuống, chúng
thường được quét vun vào một gốc cây tạo nên một sự tương phản không
gay gắt mà trái lại còn làm nổi bật lên cảm giác về một cuộc sống tạm
thời.

Các vườn trà đều có hàng rào đan từ tre, tranh, rơm, rạ… Đơn điệu,
trùng lặp là điều tối kỵ trong thẩm mỹ của người Nhật. Vì vậy, màu vàng
của tre không chỉ làm cho khu vườn bớt đơn điệu còn gợi lên vẻ đẹp
thanh bần của một nhà tranh được bao bọc bởi một hàng tre ở nông thôn.
Toàn bộ vườn trà toát lên một vẻ đẹp gin dị hài hoà với thiên nhiên.
Cây cỏ hoa lá cùng với các sự vật trong vườn cảnh nếu tách riêng ra thì
có vẻ rất tầm thường nhưng dưới bàn tay sắp xếp tài tình của các nhà
làm vườn Nhật Bản ở trong vườn trà chúng lại là những yếu tố gắn bó mật
thiết với nhau làm tôn lên vẻ đẹp của nhau và cùng nhau nhấn mạnh vẻ
đẹp tự nhiên, dung dị, không chút phô trương, đầy giá trị thẩm mỹ quan
Thiền.

Từng chi tiết, từng chi tiết cứ mỗi khi đi qua sự vật nào đó của vườn
trà như cổng giữa Nakakuguchi, con đường Roji, Tsukubai, Tobiishi…,
thì cảm giác khiêm nhường thoát tục của khách dường như cứ được nhân
lên.

Thật vậy, do chịu ảnh hưởng sâu sắc của giá trị thẩm mỹ Thiền do các
trà sư, Thiền sư đem lại nên không chỉ vườn cảnh mà trà thất, nơi diễn
ra tiệc trà cũng mang những yếu tố thẩm mỹ thiền sâu sắc.

Qua vẻ đẹp Thiền trong kiến trúc một số vườn cảnh Nhật Bản chúng ta
hiểu thêm quan niệm về cái đẹp của người Nhật trong lối sống và thưởng
thức nghệ thuật.

Theo Thông tin Nhật Bản
 
 
 
 

Bài viết cùng danh mục